-5- MALUMUN İLAMI:

Yeşil kapitalizm bizi kurtarmayacak!

TEMEL DEMİRER

Uzun soluklu bu yazımızın son kısmıyla karşınızdayız. Eğer buraya kadar okumayı sürdüydüyseniz hem okumanız hem de çevreye karşı duyarlılığınız için teşekkür ederiz. Toplantılar, emisyon ölçümleri, küresel su sıkıntısı, tasarruf önerileri… Tüketilen temiz içme suyunun sadece %16’sı musluklara gidiyor. Geriye kalan kısmı küresel şirketler veya firmalar tarafından en yalın anlamıyla meta üretmek için kullanılıyor. Ancak yeşil’i korumak isteyenler sorumluluğu son kertede yine ve yeniden halka yüklüyor. Öyleyse bu insanlar doğayı korumak iddiasında yalancılık mı ediyorlar yoksa çözüm başka yerlerde mi?

Georg Wilhelm Friedrich Hegel’in, “İyi bilinen öyle bir şeydir ki, iyi bilindiği için, bilinmez,” saptamasının altını çizerek; kapitalizmin “nimetleri”nden/ “demokrasi”sinden söz edenlere hatırlatalım: “İyi kapitalizm yoktur”!Çünkü “İnsan, doğa sayesinde yaşar, yani doğa onun bedenidir ve ölmek istemiyorsa onunla kesintisiz diyalogu muhafaza etmelidir. İnsanın fiziksel ve ruhsal hayatının doğayla bağıntılı olması, doğanın kendisiyle bağıntılı olduğu anlamına gelir zira insan doğanın bir parçasıdır,” vurgusuyla Karl Marx’ın, “Kapitalizm, doğanın en büyük düşmanıdır. Kapitalizmde insan sevgisi, hayvan sevgisi yoktur. İnsanı mekanik bir böcek gibi görür. Kapitalizm vatan sevgisi, barış istemez. Ahlâk, erdem istemez. Yozlaşmış, çıkarcı, cahil, beynine tecavüz edilmiş uysal köleler ister,” tespitini yaşam sonuna kadar kanıtlamadı mı? Yine “İnsanın kendi doğasına yabancılaşması kapitalist toplumun en temel kötülüğüdür,” gerçeğinin altını çizen Karl Marx, çalışmayı insanların çevreyi ihtiyaçları doğrultusunda dönüştürme çabası olarak görüp; “Kapitalizm, işçinin emeğinin ürününün onlardan alınarak, emek piyasada satıldığı için, işçi yabancılaşır,” vurgusuyla, toplumun iki sınıfa, yani sömüren (burjuvazi) ve sömürülen (proletarya) sınıfa ayrıldığını “Bütün bir toplum; iki büyük düşman kampa, birbiriyle doğrudan doğruya karşı karşıya gelen iki büyük sınıfa, yani burjuvazi ve proletaryaya her geçen gün bölünmektedir,”^[64] diye belirtir.

Kim ne derse desin ya da inkâra kalkışırsa kalkışsın; sınıfsal ilişkiler toplumun tüm ilişki biçimlerini biçimlendirir. Söz konusu durum, insanın doğa ile kurduğu ilişkiler için de geçerlidir. Kapitalizmin temel, emek sermaye çelişkisi, insanın doğayla kurduğu ilişki biçimlerinde ana unsurdur. Kapitalist sermaye daha fazla zenginlik için üretimi sömürü + kâr üzerine kurar. Bu da doğanın ve emekçinin artı değer sömürüsü üzerinde yükselir. Daha çok üretim, ihtiyaçtan fazla tüketimi devreye sokup, yerküreyi mahveden bir çöplüğe dönüştürür.

Bu tabloda insan(lık) kendine ve doğaya da yabancılaş(tırıl)ır. İnsan(lık) yaşamını geleceksizliğe mahkûm edip, ekolojik dengeyi altüst eder! Herşeyi alınır satılır kılan meta ekonomisi insan(lık)ı ve doğayı tahrip eder. Aşırı kâr hırsı mutlak yoksullaşmaya yol açarken gelir adaletsizliği temel sorunlardan biri hâline geldi. ‘Oxfam’ 62 kişinin gelirinin 3.5 milyar insanın gelirine eşit olduğunu yazdı. Dünyanın en zengin yüzde 1’lik kesiminin serveti, geri kalan yüzde 99’luk kesimin servetinin toplamına eşit. Bu oran 2010’da 388 kişinin geliri dünya nüfusunun en yoksul yüzde 50’sine eşitken 2014’de 80’e düştüğünü ve düşmeye devam ettiğini belirtti.

Sonuç itibarıyla küresel dünyanın en önemli meselesi, zenginle yoksul arasındaki eşitsizliğin hudutsuz ve önlenemez bir biçimde derinleşmesidir. Sınırsızca zenginliğin belli ellerde toplanması, işsizliği ve yoksulluğu en temel toplumsal sorun haline getirdi. Dünyanın tatlı suları, temiz havası, yeşil ağaçları azaldı. Demirle çimentonun bir araya geldiği şehirler betonlaştı. Kapitalizmin dizginlenemez aç gözlülüğü, vahşi piyasa eşliğinde, dünyadaki yaşamı çekilmez kılmakla kalmadı, türlerin hayatlarını sürdürecek doğal ortamı da bozarak onları doğrudan tehdit eder duruma geldi.

Karbon salımı, dünyanın ısınmasına ve birçok hayvan ve bitki türünün yok olmasına neden olurken birçok bitki ve hayvan türünü de yok olmanın eşiğine getirdi. Zira 1970-2010 aralığında karasal türler yüzde 39, tatlı su türleri ortalama yüzde 76, deniz türleri de yüzde 39 azaldı. Hayvan ve bitki türlerindeki azalma insan(lık)ın kendi öznesinden bir şeylerin eksilmesi anlamı da taşır. Çünkü insan, doğa da yaşayan bütün canlıların toplamının özetidir. Sebzenin, meyvenin, suyun havanın vb. bozulması bunların doğal kullanıcısı olan insanı da doğal yaşamdan koparıyor. Kapitalist talana dayalı ekonomilerde kâr uğruna, doğanın tahrip edilmesi, kapitalizmin doğasına mündemiçken; paranın mutlak egemenliğiyle tanımlanan kapitalist cinnet devasa ekolojik soru(n)lara bir çözüm üretilebilir mi?

Elbette “Hayır”! Çünkü kapitalizm çözümleyici olmadığı gibi, sorunun ta kendisidir.

İnsan uygarlığının temel sorunu olan ekolojik-politik kriz artık ancak sürdürülebilir eko-sosyalist anlayışla aşılabilir. Çünkü insan(lık)ın, hem kendine yabancılaşmasını (emeğin yabancılaşması) ve hem de yerkürenin kapitalist yabancılaştırılmasını (doğanın yabancılaşması) yeni bir yaşam ve mülkiyetin yeniden tanımlanması gerçeğinden ari ele alabilmek mümkün değilken; azaltılması gereken sadece karbon ayak izi değil; aynı zamanda ekolojik ayak izleridir. Yani dünya çapında özellikle emperyalist kapitalist ülkelerin ekonomik gelişmesi durdurulmalıdır. Aynı zamanda sömürülen yoksul ülkelerde ekonomi geliştirilmelidir. Jonh B. Foster’in, “İnsanî kalkınma, sürdürülemez iktisadi kalkınma değildir; sürdürülebilir insani kalkınma elbette durdurulmamalı ve herkesin yararına geliştirilmelidir,” ifadesindeki üzere.

Sosyalizm de temel sorunun iktisadî kalkınma değil, insanî kalkınma olduğunu ifade eden Ernesto Che Guevara şöyle der:

“Bizim görevimiz, anlaşmazlıklar yüzünden sapıtmış şimdiki kuşağın baştan çıkmasını ya da yeni kuşakları baştan çıkarmasını engellemekten ibarettir. Ne resmi düşünceyi benimsemiş başı eğik ücretliler yaratmalıyız, nede tırnak içindeki bir özgürlükten yararlanarak bütçe elverdiğince yaşayan burslular. (…) Söz konusu olan kaç kilo et yenildiği, bir insanın, bir yılda kaç kez kıyıda gezmeye gidebildiği ya da şimdiki ücretle dışarıdan gelen cicilerden ne kadar alabildiği değildir. Tam olarak söz konusu olan bireyin daha çok iç zenginliği ve daha çok sorumlulukla kendini dopdolu duyumsamasıdır. (…) Bizim durumumuzda, çocuklarımızın, sıradan bir insanın çocuklarının sahip oldukları şeylere sahip olmaları, sahip olmadıkları şeylere sahip olmamaları gerektiğini düşündük. Ve ailemizin bunu anlaması ve bununla savaşması gerekir.”^[65]

Verili tabloda “Yerküredeki üretimin dörtte biri insani ihtiyaçlar için, dörtte üçü ise lüks tüketim için yapılmaktadır. İnsanı ve doğayı ağırlıkla tahrip eden de esasen lüks tüketim”ken;^[66] Karl Marx’a göre, “Üretici olmayanlar için zenginlik üreten ve bu yüzden bu zenginliği ancak kendisini elde edebilenlerin yararlanacağı biçimlerde üretmek zorunda olan bir toplum için, lüks mallar mutlak bir zorunluluktur… Lüks, doğal zorunluluğun karşıtıdır. Zorunlu ihtiyaçlar bireyin kendisini doğal bir nesneye indirgeyen ihtiyaçlardır. Sanayinin gelişimi eski lüksleri olduğu kadar bu doğal zorunluluğu da askıya alır.”

Sosyalist üretimin amacı “Toplumsal bir varlık olarak insanın tüm potansiyellerinin geliştirilmesi, olabilecek bütün ihtiyaçları karşılayabilecek bir üretimin sağlanması en üst derecede kültüre kavuşması için pek çok hazzı tatması gereken bu varlığın en tam ve en evrensel toplumsal ürün olarak üretimi”dir.

Onun için sosyalizmi, “insanla doğanın birlikteliği” olarak tarif eden Friedrich Engels’in uyarısını bir kere daha anımsamalı/ anımsatmalıyız… Yalana inat “Bir alternatif var. İklim seferberliğinin iklim değişikliği bilgisinden veya deneyiminden ortaya çıkmasını beklemek yerine, iklim eylemini işçi sınıfının gündelik maddi gerçekleri etrafında yönlendirmeliyiz. Böyle bir yaklaşım, iklim hareketinin henüz sahip olmadığı bir şeyi inşa edebilir: Fosil yakıt üreten sermayeye karşı koyma gücüne sahip çoğunlukçu bir siyasi koalisyon.

Giderek daha fazla insan iklim krizleri yaşarken, çoğu çalışan için hayatta kalmanın önündeki en büyük engel; gıda, elektrik, kira ve sağlık hizmetleri gibi temel gereksinimleri karşılamak için verilen günlük mücadeledir. Kapitalizm, maddi güvenlik ve insan onurunu koruyacak en temel ihtiyaçları sağlamaktan uzak olduğu için günümüzün büyük bir felaketidir. Ve bu maddi ihtiyaçlar, iklim krizinden “dikkat dağıtan şeyler” gibi de değil. Gıda, konut, enerji ve ulaşım, karbondan arındırmamız gereken kilit sektörler. Bir işçi sınıfı stratejisi, metadan arındırılmış mallara erişimi garanti ederek tam tersini yapacaktır,”^[67] diyen Matt Huber’in haklı saptamasına ekliyor Paris Marx:

“Dünyanın en zengin yüzde 1’lik kesimi, gezegenin güney kutbundaki emisyonların iki katına çıkmasından sorumlu. İklim için yönetici sınıfıyla da mücadele etmeliyiz. Sınıf savaşı olmadan iklim krizini asla durduramayız…

Ya kapitalizme ve onun kazananlarına karşı koyacağız, ya da kontrolden çıkan iklim krizini durduramayacak, bunun ortaya çıkaracağı iklim mültecilerine yardım edemeyecek ve eko-faşist “aşırı nüfus” söylemlerinin önüne geçemeyeceğiz. Rosa Luxemburg’un söylediği gibi; seçimimiz sosyalizm ve barbarlık arasındadır. Yeşil kapitalizm bizi kurtarmayacak”!^[68]

Hâl de, çözüm de bu(dur)!