HİERONYMUS BOSCH – DÜNYEVİ ZEVKLER BAHÇESİ

Dünyevi Zevkler Bahçesi, Hollandalı ressam Hieronymus Bosch’un 1503 ve 1504 yılları arasında yaptığı triptik bir tablodur. Öncelikli olarak triptik nedir sorusunu cevaplandırmak gerekirse; triptik, yan yana gelmiş üç ayrı tablonun kendi içinde bir süregelenliği bulunan, birbirleriyle ilişkili resimlere verilen isimdir. Yan yana gelmiş bu üç resmin orta paneli daha geniş yan panelleri ise daha dardır. Geniş olan orta panel de asıl konu anlatılırken yan panellerde yan konular anlatılır. Yan paneller açılıp kapanır formdadır. Triptik tabloların okuması da soldan sağa olacak şekilde yapılır. Bu okuma şekliyle birlikte dünyaca ünlü bu tablonun ilginç detaylarını birlikte inceleyelim.

İlk olarak triptiğin kapalı haline bir göz atalım. Yan paneller kapandığında karşımızda rölyef (kabartma) üzerinde dünyanın dıştan görünümünü görüyoruz. Ressam dünyayı saydam cam bir küre şeklinde resmetmiştir. Burada yeryüzü, gökyüzü, sular ve bitkiler oluştuğu için dünyanın yaratılışının üçüncü gününün resmedildiği düşünülür. Resmin sol üst köşesinde dünyayı yaratmakta olan Tanrı figürünü görmekteyiz. Resmin üst kısmında ise İncil’den şu sözler yer alır: “O konuştu ve oldu; o emretti ve durdu”.

Yan panelleri açıp içine baktığımızda ise üç ayrı resmi görürüz. Üç ayrı panelden oluşan ve birbirini takip eden Dünyevi Zevkler Bahçesi’nde, birinci (sol) panelinde cennet, ikinci (orta) panelinde dünyevi zevkler, son (sağ) panelinde ise cehennem tasvirlemesi yapılmıştır.

Resmin sol panosunda Tanrı’nın Havva’yı Adem’e sunduğu görülmektedir. Burada Tanrı İsa formundadır. Adem henüz uykusundan uyanmışken Tanrı Havva’yı bileğinden tutarak Adem’e sunar ve Adem Havva’ya bakar bakmaz günahın ilk adımı atılmıştır.[1]

Bu ilk panelde sonsuzluğu simgeleyen ejderha ağacı ve birbirinden farklı birçok hayvan figürü bulunmaktadır. Bu hayvanların içinde tek boynuzlu beyaz at ilk günahtan önceki masumluğu, Havva’nın arkasındaki tavşanlar doğurganlığı, baykuş karanlığı, karanlık havuzun içinden çıkan sürüngenler ve durgun sudan çıkan yaratıklar ise dünyaya çıkan kötülüğü temsil etmektedir.

Triptiğin geniş orta paneline geldiğimizde, tablonun ana konusunu yani “Dünyevi Zevkler Bahçesi” görürüz. Tablo ismini de bu kısımdan almıştır. Sol panel olan cennetin sade görüntüsünün aksine sayıca çok fazla figür yer alır. Burada farklı ırklardaki çıplak kadın ve erkekler, insanların hayvanlarla ve bitkilerle olan farklı ilişkileri, yapısı değişmiş insan ve hayvan figürleri ve birçok yarı organik yapılar dikkat çekmektedir.

Bu panelde insanların sayıca birbirinden farklı gruplar halinde kendi kendilerine farklı eğlence anlayışlarıyla vakit geçirdikleri, yedikleri meyvelerden zevk aldıkları ve doğayla bütünleştikleri görülür. Burada resmedilen bazı meyveler, hayvanlar ve insanlar ressamın hayal gücüyle gerçekten kopuk bir halde resmedilmiştir. Yer yer bazı meyvelerin ve hayvanların insanlardan daha büyük olduğu, balıkların gökyüzünde ve yeryüzünde bulunduğu görülür.

Bu orta bölümü yorumlayan sanat tarihçileri iki ayrı görüş belirtmişlerdir. İlk yorum, burada resmedilen yerin cennetin dünya üzerindeki bir devamı olduğu görüşüyken diğeri ise zevk içindeki günahkâr insanların hiç ölmeyecekmiş gibi cehennem azabından habersiz şekilde yaşamlarına devam etmeleridir.

Orta panelin tam ortasına baktığımızda havuzun içinde farklı kadın gruplarını ve etrafında farklı hayvanların üstüne binip onların etrafında sürekli dönüyormuş gibi görünen insanların yer aldığını görüyoruz. Çember çizilerek yapılan bu eylemin tutku ve günahkârlığın bir simgesi olduğu söylenmektedir.[2]

Detaya inersek sol alt kısımda içinde kadın ve erkek figürün bulunduğu çatlamış ya da damar olduğu varsayılan bir cam küre görünür. Burada ressam bir flaman atasözüne göndermede bulunmuştur. Atasözüne göre; “Mutluluk hemen kırılan bir cama benzer.”

Çok fazla figürün ve sembolik anlamların bulunduğu bu bölümde birbirinden ilginç birçok detaylar yer almaktadır. Her birine burada yer veremedik ama tabloyu büyütüp tekrar baktığınızda sizin en çok dikkatinizi çeken detay hangisi oldu? Cevaplarınızı yorumlara bekliyoruz.

Tablonun sağ (son) paneline baktığımızda bir önceki panelde yapılan her türlü eylemin, işlenen günahların cezasının çekildiği cehennem tasviri görülmektedir. Diğer iki panelde çoğunluklu olarak yeşil ve mavi tonların aydınlığı hakimken bu panelde cehennem karanlık bir atmosferle betimlenmiştir.

Yeşil olan doğa yerini kurak toprağa bırakmış, mavi sular siyaha dönüşmüş ve ara ara bazı bölgelerde yangınlar çıkmış. Burada görünen alevlerin Bosch’un daha önce şahit olduğu yangından izler taşıdığı, onunla ilişkili olduğu düşünülmektedir.

Bir savaş alanı gibi tasvir edilen cehennemde insanlar işledikleri günahların bir bedeli olarak fantastik yaratıklar tarafından işkencelere maruz bırakılmıştır.

Panelin tam ortasında ‘ağaç adam’ olarak isimlendirilen, gövdesi yumurta, bacakları ağaç gövdesi olan ve disk şeklinde bir şapkası bulunan bir adam figürü yer almaktadır. Diğer figürler onun etrafında şekillenmiştir.

Orta panelde bulunan insanların yüzlerindeki zevk ve şehvet duygusunun yerini burada korkunun ve utanma duygusunun aldığını ve bu nedenle kendilerini gizlemeye çalıştıklarını görüyoruz.

Burada olma nedenleri yani günahkârların günah işlemelerine ve cehenneme düşmelerine neden olduğuna inanılan unsurlar resmedilmiştir. Bunlardan biri müzik dinlemeleridir ve her yerde enstrüman çalan insanlar vardır. Panelin üst kısmındaki kocaman kulak çizimi ve onun ortadan bıçakla kesilmesi de aynı inanışın bir ürünüdür. Günaha sebebiyet veren uzuv kesip atılır.

Birçok yerde resmedilen işkencelere de alet edilmiş enstrümanların dışında dikkat çeken bir diğer detay ise bir günahkârın kalçasına yazılmış olan müzik notalarıdır. Bu notalar yıllar sonra bir Amerikalı üniversite öğrencisi tarafından fark edilmiştir. Ardından bu notalar bestelenir ve bu melodiler ortaya çıkmıştır. Besteyi dinlemek için videoya tıklayabilirsiniz.

Bu eşsiz tablo günümüzde hala araştırmaları devam eden ve gün geçtikçe farklı detayları keşfedilen bir tablodur. Yapılan bu yorumlar en genel ve kabul edilir yorumlardır. Fakat tablo hala gizemini korumaktadır.

Kaynaklar

[1] ŞENGÜR, Y. (2021). “Hieronymus Bosch’un Fantastik İmgeleri ve Batı Resim Sanatında Gerçeküstü Yaklaşımlar”, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanatta Yeterlilik Tezi.

[2] KARAOVA, M. (2021). “Grotesk Mizaç ve Çarpıtma”, Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Resim Anasanat Dalı Yüksek Lisans Tezi.

Fotoğraflar; onedio.com