BESLENME BOZUKLUKLARININ ÇOCUK GELİŞİMİ ÜZERİNDEKİ OLUMSUZ ETKİLERİ – BEGÜM YURTSEVEN

Çağımızda günümüz insanının ve toplumlarının en önemli problemlerinden birisi de beslenme biçimleridir. Beslenme bozukluklarının; beyin fizyolojisi veya beyin yapısına etki ederek hafıza ve öğrenme yeteneğini etkileyebilmektedir. Özellikle yetersiz ve sağlıksız beslenmeden kaynaklanan hasar, beyin gelişiminin kritik döneminde oluşursa bu hasar kalıcı hale gelebilir veya sonuçları uzun süre devam edebilir.

Büyüme ve gelişme döneminde olan çocuklarımızın sağlığını olumsuz yönde etkileyen besinler; yüksek kalorili, posadan fakir, vitamin ve mineral içeriği düşük; gazlı ve şekerli içecekler, cipsler, çikolata, bisküvi ve kekler, kızartmalar, hamur işleri hazır besinler ve fast food dediğimiz besinlerdir.

Gazlı içecekler, çay ve kahve fazla miktarda tüketildiğinde vücutta demir emilimi azaltmakta ve demir eksikliğine yol açmaktadır. Şekerli içecekler ise özellikle fazla enerji alımına neden olduğundan ağırlık artışına sebep olmaktadır. Meyveler yerine meyve sularını tüketmek başlı başına posadan, vitamin ve minerallerden çocuğunuzun mahrum kalması demektir.

Fast food yiyeceklerin aşırı tüketimi ise akademik becerilerin daha yavaş gelişimine neden olmaktadır. Fast food yiyeceklerin büyük porsiyon miktarlarında, yağ içerikleri, enerji yoğunlukları ve sodyum, kolesterol miktarı fazla olup posa içeriği A vitamini, C vitamini ve kalsiyum yönünden düşüktür. Bu vitaminlerin düşük düzeyde alınımı, bağışıklık sistemi yetersizliğine, sık sık hastalanmalara, kalp-damar hastalıkları ve katarakt riskinin artmasına yol açmaktadır. Özellikle büyüme çağında kalsiyumun yetersiz alımı, büyümeyi olumsuz etkilemektedir. Fast food ürünlerin renklendirici, tatlandırıcı ve aroma artırıcı katkı maddeleri içermesi bu ürünlerin uygun kullanılmamaları ve sık tüketimleri uzun dönemde kanser riskini artırmaktadır.

ÇOCUK GELİŞİMİ İÇİN UZAK DURULMASI GEREKEN BESİNLER

Kepekli Gıdalar: Fazla alınan kepek; demir ve kalsiyum gibi çocuk gelişiminde önemli olan minerallerin atımını arttırabilir. Bu nedenle de çocuk beslenmesinde 5 yaşına kadar kepekli ürünlerin kullanımı önerilmez.

Light Süt Ürünleri: Çocuklar, beyin gelişimi için doymuş yağ asitlerine ihtiyaç duyarlar ve bu yağ asitleri light süt ürünlerinde bulunmamaktadır.

Bol Suda Pişirilmiş Sebzeler: Sebzelerin bol suda pişirilmesi ve bu suyun dökülmesi, sebzeleri değersiz kılar ve yüksek vitamin kayıplarına neden olur. Bu nedenle sebzelerin bol suda ve fazla pişiriliyor olması çocuklarının büyüme ve gelişmesine engel olur.

Soyulduktan Sonra Açıkta Bekleyen Meyveler, Sebzeler: Sebze ve meyveler eğer doğrandıktan sonra açık ortamda beklemişler ise hiçbir besin değeri kalmaz.

Şekerli Besinler: Yüksek şeker içeren besinler ve beyaz şeker oldukça fazla enerji kaynağıdır fakat çok fazla miktarda tüketimi (özellikle özel çocuklarda) çocukta diş çürükleri, fazla enerji oluşmasına ve dikkat dağınıklığına sebep olur. Bu nedenle fazla kullanılması büyüme gelişme açısından çocuklar için pek bir fayda sağlamayabilir ve fiziksel ve bilişsel anlamda zarar neden olabilir. Özellikle bu tür besinlerin öğün öncesinde verilmesi ise iştahı kapatmasına neden olur.

YETERSİZ BESLENMENİN ZEKÂ GELİŞİMİ ÜZERİNE ETKİLERİ

Yetersiz beslenmenin bilişsel performans ve beyin gelişimine olan zararlı etkisi bazı mikro besin ögelerine de bağlanabilmektedir. Bunlar iyot, demir, çinko, çoklu doymamış yağ asitleri ve B vitaminleridir.

İyot Ve Zekâ Gelişimi: İyot yetersizliği, gebe kadınlarda düşüklere, ölü doğumlara, doğum ve doğum öncesi anomalilere, guatra; bebek ve çocuklarda büyüme geriliği, zeka geriliği, sağırlık, cücelik, guatr, tiroid bezinin çalışmaması (hipotiroidi) ve yeni doğan ile bebek ölümlerinde artışa neden olmaktadır. Ayrıca çocuklarda ve gençlerde guatra, büyüme geriliği, okul başarısızlığı, anlama ve öğrenmede güçlüklere ve zeka puanının akranlarına göre düşmesine neden olmaktadır.

İyotun bulunduğu besinler ise okyanus balıkları, muz, çilek, kuru fasulye, ıspanak, sarımsak, kabak, patates, pazı, şalgam ve soya fasulyesinde bulunur.

Demir Ve Zeka Gelişimi: Bebeklik ve küçük çocukluk döneminde demir eksikliği anemisi uyuşukluk, alınganlık, sinirlilik, duyarsızlık, kayıtsızlık, yorgunluk, dikkatini toplayamama, besin olmayan (tebeşir, kil gibi) şeyleri yeme isteği, dikkatsizlik ve IQ puanında azalma şeklinde kendini gösterebilmektedir. Bebeklik dönemi demir yetersizliğinin tedavisi zor ve uzun sürelidir. Bunun aksine yaşamın daha sonraki dönemlerinde görülen demir yetersizliğinin tedavisi ise çok daha kolaydır.

Kırmızı et, karaciğer ve diğer sakatatlar, nohut, mercimek, börülce, barbunya, bezelye, kuru fasulye gibi bakliyatlar; ıspanak, patates, kuru erik, çekirdeksiz üzüm, haşlanmış soya fasulyesi, kabak, yulaf, pekmez, bal gibi besinler demir yönünden zengindir

Çinko (Zn) Ve Zekâ Gelişimi: Çinko, merkezi sinir sistemi gelişimi ve fonksiyonları üzerinde etkilidir. Bu nedenle, çinko eksikliği çocuklarda, bilişsel gelişimi dikkat, aktivite, davranış ve motor gelişimdeki değişikliklerle etkileyebilir.

Çinko bulunan besinler; karides, balık, istiridye, buğday tohumu, et, ayçiçeği çekirdeği, kabak çekirdeği, ceviz, badem, süt, yumurta şeklinde sıralanabilir.

B Vitaminleri Ve Zeka Gelişimi: B vitaminleri folat, B12 ve B6 merkezi sinir sistemi üzerinde akut ve uzun süreli etkileri olabilen bir metabolik yolu paylaşmaktadır. Bu nedenle bu vitaminlerin çocukluk dönemi boyunca bilişsel gelişim, yetişkinler için ise bellek performansında etkili olabileceği belirtilmektedir.

B vitamini bulunan besinler, Tam tahıllar (kahverengi pirinç, arpa, darı), Et (kırmızı et, kümes hayvanları, balık), Yumurta ve süt ürünleri (süt, peynir), Baklagiller (fasulye, mercimek), Tohumlar ve fındık (ayçiçeği tohumu, badem), Koyu, yapraklı sebzeler (brokoli, ıspanak), Meyveler (narenciye, avokado, muz)

KAYNAK

Gözen, D. Çocuk Sağlığının Göstergesi: Büyümenin İzlenmesi. Koç Üniversitesi Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi (HEAD), 2010;7(1): 5-13.

Gürol Ekinci, M. Okul Öncesi Çocuklarda Beslenme. Ayrıntı Dergisi, 2019;5(59):1-4.

Tedik, S. E. Fazla Kilo/Obezitenin Önlenmesinde ve Sağlıklı Yaşamın Desteklenmesinde Hemşirenin Rolü. Türkiye Diyabet ve Obezite Dergisi, 2017;1(2): 54-62.

Arslan, N., Akbaş, A., Kameri, M., Korkmaz, Ö., Polat, B., & Aydın, A. Sağlıklı Süt Çocuklarında Beslenme Tipleri Ve Annelerin Bebek Beslenmesi Uygulamaları: Anket Çalışması. DEÜ Tıp Fakültesi Dergisi, 2007; 21(1): 1-5.

Çamurdan, A. D. Bebeklikten Okul Öncesi Döneme Kadar Vitamin-Mineral Desteği. Türkiye Çocuk Hastalıkları Dergisi, 2007;1(2): 52-59.

TC. Sağlık Bakanlığı. Temel Besin Grupları. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Dairesi Başkanlığı. Beslenme. Erişim Tarihi: 13.10.2019.https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/beslenme/temel-besin-gruplari.html, 2017.

Çelebi, Ş., Karaca, H. Yumurtanın Besin Değeri, Kolesterol İçeriği Ve Yumurtayı N-3 Yağ Asitleri Bakımından Zenginleştirmeye Yönelik Çalışmalar. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2006;37(2): 257-265.

Tunçkılıç, M., Aydın, N., & Küğcümen, G. Anne Sütü Ve Emzirmenin Yenidoğan Üzerine Etkisi Ve Ebelik Yaklaşımı. Cumhuriyet Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2019;(4)3: 1-8.

WHO. 10 Facts On Breastfeeding, 2017.https://www.who.int/topics/breastfeeding/en/

https://www.who.int/features/factfiles/breastfeeding/en/ Erişim Tarihi: 13.10.2019.

Neyzi, O., Günöz, H., Furman, A., Bundak, R., Gökçay, G., & Darendeliler, F. Türk çocuklarında vücut ağırlığı, boy uzunluğu, baş çevresi ve vücut kitle indeksi referans değerleri. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi, 2008;51(1): 1-14.

Özkoçak, V., Hınçal, S. H., Gültekin, T., & Bektaş, Y. 5-14 Yaş Grubu Çocukların Antropometrik Değerleri Ve Somatotipik Özellikleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2018;67: 53-61.

Erdim, L., Ergün, A., & Kuğuoğlu, S. Okulçağı Çocuklarında Çocuk Beslenme Anketinin Geçerlik ve Güvenirliği. Clinical and Experimental Health Sciences, 2017;7(3): 100-106.

Savaşır I, Sezgin N, Erol N. Ankara Gelişim Tarama Envanteri (Ankara Development Screening Inventory). Ankara: Rekmay Ltd.Şti. 1998.

Mortensen, E.L., Mıchaelsen, K.F., Sanders, S.A., Reınısch, J. M. The Association Between Duration Of Breastfeeding And Adult İntelligence. The Journal Of The American Medical Association, 2002;287(18): 2365-2371.